تجلیل از هشتادمین سال وفات مورخ نامدار کشور مرحوم ملا فیض محمد کاتب

تجلیل از هشتادمین سال وفات مورخ نامدار کشور مرحوم ملا فیض محمد کاتب
به روز پنجشبه دهم قوس 1390 از هشتادمین سال وفات مورخ نامدار کشور مرحوم ملا فیض محمد کاتب از سوی وزارت اطلاعات و فرهنگ در تالار بین المللی مطبوعات این وزارت با حضور شخصیت های علمی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی تجلیل به عمل آمد.
مراسم با تلاوت آیاتی از قرآن کریم آغاز و با قرائت بیانیه ریاست جمهوری افغانستان توسط اسحق زی معین جوانان وزارت اطلاعات و فرهنگ افتتاح گردید. سپس سید مخدوم رهین وزیر اطلاعات و فرهنگ سخنرانی نمود. در ابتداء وی از وجود رسانه های متعدد سپاسگزاری نمود و افزودند تاریخ نگاری توسط طبری آغاز گردید و تاریخ انبیاء و پادشاهان را نگارش نمود. فیض محمد کاتب همانند بیهقی به نگارش کتاب های تاریخی پرداخت. وی به برهه ای از تاریخ نگاری دیگر اشاره نمود که در آن تاریخ بدور از واقعیت نوشته شده که معمولا با تملق و چاپلوسی نگاشته شده است و او این را آغاز انحطاط تاریخ نگاری دانست. وی در ادامه در مورد کاتب اشاره نموده افزودند: دقت و تامل وی باعث گردید که امروز بهترین رخداد آن روز با یک نگارش بسیار جالب به ما منتقل شود. وی توانست که بیداد آن روز را به خوبی تبیین نماید. رخدادی که در برابر کرامت انسانی نسلی را سرافکنده می سازد. وی در بخش دیگر از سخنان خویش جمع آوری مالیات را از قوم هزاره از زبان کاتب بیان کرده و در این راستا تاکید کردند این مسئله با زبان شیرین و بسیار غم انگیز بیان شده است. شیوه تاریخ نگاری کاتب نشان می دهد که از شخصیت ها و بزرگان به خوبی یاد می شود حتی از مخالفین دولت نیز با تکریم خاص یاد آوری می گردد. وی از امیر حبیب الله خان به عنوان شهید یاد می کند ؛ حوادث و وقایع آن را در جلد پنجم بیان کرده است که امید است آن جلد پنجم نیز به نشر برسد. فیض محمد کاتب در زمان شاه امان الله به عزت زندگی کرد و به پادشاه علاقه فراوان داشت و مولف «امان التاریخ» نیز از وی کمک زیادی گرفته است. وی در پایان امیدواری نمود که وزارت اطلاعات و فرهنگ بتواند در مورد آثار کاتب بیشتر فعالیت کند. پس از سخنان وزیر فرهنگ و اطلاعات رییس آکادمی علوم پیام آکادمی علوم را بمناسبت هشتادمین سالگرد وفات فیض محمد کاتب به خوانش گرفت. وی در ابتداء از وزارت فرهنگ به دلیل گرامیداشت از کاتب تقدیر و تشکر نمود و افزود فیص محمد کاتب تاریخ و هویت افغانستان را زنده نگهداشتند و وقایع و حوادث را به الفاظ گوناگون بیان داشتند و خدمات شایسته را برای تاریخ افغانستان انجام دادند. در ادامه این پیام افزوده شد که وی همواره منافع مستضعفین را در قلم خود در نظر می گیرد و در این عرصه صادقانه قدم گذاشت.
در ادامه پیامی از سوی پوهنتون کابل ارایه گردید که در بخشی از آن پیام اشاره شده بود که فیض محمد کاتب بیش از 50 سال عمر خود را در تاریخ نگاری آن روز وقف نمود و بیش از 10 هزار صفحه را به رشته تحریر درآورد. این پیام اذعان نمود: کاتب یکی از بهترین تاریخ نویسان در آیین تاریخ نگاری بود و وی تاریخ دو صد ساله را با ادبیات بسیار خوب انعکاس داد.
در ادامه ، پیام موسسه تحصیلات عالی کاتب توسط محمد اسحاق مهدوی استاد و معاون اداری کاتب به خوانش گرفته شد. در این پیام که از سوی موسسه تحصیلات عالی کاتب صادر گردیده بود به نقش اساسی کاتب در ثبت و ضبط تاریخ افغانستان اشاره گردیده و کاتب را یکی از چهره های برجسته تاریخ نگاری کشور دانست. در بخشی از این پیام از ابتکار وزارت اطلاعات و فرهنگ تقدیر به عمل آمده و اظهار شد که موسسه تحصیلات عالی کاتب به نام نامی این مورخ سترگ تاسیس و امیدوار است که دانشجویان خوبی را همانند کاتب تقدیم جامعه نماید.
در بخش دوم این همایش خوانش مقالات بود؛ و آقای اسدالله احمدی (بودا) مقاله علی امیری را به خوانش گرفت و نقش کاتب در شکل گیری جنبش مشروطه خواهی را بررسی نمود. در مقاله آقای امیری که تحت عنوان «فیض محمد کاتب هزاره و نهضت مشروطیت» نوشته شده‌بود، در قسمتی از این مقاله که توسط آقای اسدالله احمدی به خوانش گرفته شد، عناصر اندیشة سیاسی کاتب به بررسی گرفته شده بود. به عقیده آقای امیری: «کاتب تنها تاریخ‌گزار خرد گرا نیست، اندیشه‌ی سیاسی او مبتنی بر خردگرایی است. در این اندیشه سیاسی خرد تنها شالوده تحلیل و تبیین پدیده های تاریخی نیست، بلکه خرد در نظر کاتب شالوده مناسبات اجتماعی نیز هست و بنا براین عقلانی‌کردن سیاست موضوع اصلی تلاش‌های فکری و فرهنگی اوست. کاتب نه تنها با تمام توان در راستای تحلیلِ عقلانی امرگذشته کوشش نموده و سوء کارکردهای نظام سیاسی مبتنی بر ستم و زیان‌های ناشی از این شیوه حکومتداری برای جامعه را باز گفت می‌کند، بلکه به حکومت داری خردگرا به منزله یگانه راه حل استبداد سیاسی حاکم بر افغانستان نگاه می کرده است. سراسرمجلدات سراج التواریخ اثر نامدار کاتب این اندیشه را که فساد و تباهی و فاجعه‌های اجتماعی ریشه در نابخردی‌های زمامداران و غیبت خرد و عقلانیت در مناسباتِ سیاسی و اجتماعی دارد، باز گو می کند».
امیری در ادامة مقاله‌ی خویش از کاتب به‌عنوان یک مشروطه‌خواه خردگرا یاد کرد: «می‌توان گفت که با توجه به آثار کاتب مشروطیت در نگاه کاتب به معنای تجدید سنت و تأمل در امکانات آن است. این تأمل شامل برجسته کردن عناصری مانند خردگرایی در سنت ماست که ‌بی‌تردید در آشوب کنونی نیز می‌تواند در ساماندهی نظم اجتماعی ما را یاری رساند. فیض محمد کتاب هزاره در عصر "کسوفِ مطلق خرد" می‌زیست، اما به جای خزیدن در کنج عزلت عرفان و یا فریب دادن خویش با فرهنگِ شفاهی خود را "وقف خرد" و «تولید متن» کرد. از نظر او مشروطیت همان عقلانی‌کردن سیاست است».
در ادامه مراسم جلال نورانی به نحوه نگارش و دستیابی به جلد چهارم سراج التواریخ پرداخته افزود انتشارات امیری کمک شایانی در این رابطه نمود و وی ادعا نمود که جلد پنجم آن نیز ردیابی شده و قرار است که به نشر سپرده شود. در ادامه، رییس آرشیف ملی سخی منیر اظهار داشت که ما امیدواریم مانند سایر کشورها در جمع آوری اسناد و ارجاعات بپردازیم و به برپایی مراسم یاد بود کاتب در کشور آمریکا خبر دادکه در همین زمینه خانم محترمی نیز از یک یاد بودی دیگری که در یکی از کشورهای دیگر برگزار گردیده بود خبر داد. در ادامه جناب داکتر سید عسکر موسوی مشاور وزارت تحصیلات از یک تشویش موجود در کشور سخن راند و افزود که اگر جلد چهارم سراج التواریخ را نادیده بگیریم کشور برای آثار کاتب کار اساسی انجام نداده است. وی با بررسی شیوه تاریخ نگاری در جهان تاکید کرد که دو نوع تاریخ نگاری وجود دارد؛ یکی از آن وقایع نگاری و دیگری تاریخ است و متاسفانه اکثر تاریخ ، وقایع نگاری است و معمولا زیر نظر حکومت وقت و با سانسور انجام می شده است.داکتر سید عسکر موسوی در نکوداشت کاتب اشاره نمود که 99% تاریخ نگاران افغانستان دروغگو بوده است و کاتب در امانت دارای قابل تحسین است ولی زمان وی اجازه چنین کاری را نداده است و خرد گرایی بیان شده نیز قابل تامل است آنچه که کاتب را برجسته می سازد نقادی وی نسبت به قضایاست که متاسفانه به این زاویه زندگی کاتب توجه نشده است. موسوی اشاره نمود که وقایع نگاری آن روز را می توان به چشم سر در عصر حاضر دید تنها تفاوت در این است که ما وقایع نگار نداریم و ایشان به گوشه هایی از وقایع پرداخته است. مقاله دیگر توسط محقق عبدالحکیم صافی از اعضای اکادمی علوم ارایه شد . او دیدگاههای برخی از نویسندگان را در باره جایگاه بسیار بلند کاتب در عرصه تاریخ بازگو نموده و از ابتکار وزارت اطلاعات و فرهنگ نیز سپاسگزاری نمود. وی قسمتی از یادداشت های عبدالحی حبیبی، پیرامون کاتب را چنین بیان کرد که کاتب نویسنده زبر دست است وقایع را نگاشته و در این راه زجر ها را تحمل نموده است و کتاب سراج التواریخ بهترین اثر او در تاریخ است غبار گفته است : سراج التواریخ به تاکید عبدالرحمن خان چاپ شده است و جلد سوم آن در آن زمان از چاپ باز مانده است ، وی هم این کتاب را با ارزش و یکی از اسناد های مهم تاریخ می داند. نگارنده در پایان اشاره نمود آثار کاتب نشان می دهد که آثار وی در جایگاه رفیع آثار کشور قرار دارد.
آخرین مقاله توسط محمد اسلم جوادی استاد رشته جامعه شناسی موسسه تحصیلات عالی کاتب تحت عنوان"شورشی علیه فراموشی؛ بررسی نقش کاتب در تاریخ نگاری معاصر افغانستان" به خوانش گرفته شد. وی شرایط کاری و سیاسی کاتب به عنوان مورخ و کاتب دربار و رخدادهای واقعی آن روز را به بررسی گرفته و وضعیت پارادوکسیکال کاتب را در انعکاسی رویداد ها به تصویر در آورد. آقای جوادی چنین نتیجه گیری نمود که کاتب با توجه به شرایط مذکور توانسته است رخدادها را آنگونه که است به نسل های آینده منتقل کند و از به فراموشی رفتن واقعیت ها جلوگیری بعمل آورد.

متن پیام موسسه تحصیلات عالی کاتب

بسم الله الرحمن الرحیم
افغانستان کشوری است برخوردار از تمدنی کهن و تاریخی درخشان. تاریخ کشور ما، مانند هر کشور دیگر، فراز و فرود‌ها و تلخی و شیرینی‌های فراوانی را در خود نهفته دارد که هر برگ آن می‌تواند مایه عبرت و چراغ راه معاصران و آیندگان باشد. حوادث و رویدادهای کوچک و بزرگ تاریخی با تلاش‌های تاریخ‌نگاران سخت‌کوش و متعهد ثبت و ضبط گردیده و به ما و آیندگان منتقل گردیده است. از اینرو، ملت ما مدیون مورخانی چون بیهقی، کاتب، ریاضی، غبار، حبیبی، کهزاد، فرهنگ و امثال آنهاست چون آنها با زحماتی که کشیدند و رنج‌هایی که بردند پرونده حوادث و ریدادهای گذشته این ملت را ثبت نمودند تا هویت تاریخی، فرهنگی و اجتماعی ما را تحکیم بخشند. در میان مورخان کشور بیهقی و علامه فیض محمد کاتب هزاره از مورخان برجسته‌یی هستند که تاریخ مستند و دست‌اول را با استفاده از اسناد دربار به رشته تحریر درآورده‌اند.
فیض محمد کاتب هزاره با نگارش سراج التواریخ، این شاهکار بزرگ تاریخی، نه تنها تاریخ دو صد ساله کشور را با همه زشتی‌ها و زیبایی‌های آن ثبت و به نسل‌های آینده منتقل نمود، بلکه یک شاهکار تاریخی و ادبی از خود به یادگار گذاشت که نشانگر استعداد، شایستگی و توانایی فوق‌العاده اوست. ویژگی‌های علمی، تاریخی و ادبی شاهکار علامه کاتب را متخصصان ارجمند در محفل امروزی شرح خواهند داد، اما درباره ویژگی‌های خود علامه کاتب به اختصار می‌توان گفت که او فردی بود دارای صفات کاملا ممتاز و برجسته که از او یک علامه ذالفنون ساخته بود. کاتب قبل از هر چیز یک عالم دینی بود که در قندهار و حوزه علمیه نجف اشرف درس خواند. او در قندهار و نجف ادبیات عرب، منطق، فلسفه، ریاضی، اصول الفقه و فقه خواند و هنر خوشنویسی آموخت. برای تکمیل دانسته‌های خویش به برخی از شهرهای هند آنروز مسافرت نمود و با زبان‌های پشتو، اردو، عربی و انگلیسی آشنا شد. تحصیلات، سفرها و مطالعات عمیقی که او در کتابخانه‌های بزرگ عراق، ایران و هند انجام داد، از او یک شخصیت منحصر به فرد ساخت، به گونه‌یی که حتی درباری که با خون و تبار او هیچگونه سر آشتی نداشت، تمامی اسناد دربار را در خدمت او قرار دهد تا تاریخ دو صد ساله کشور را تدوین نماید.
از وزارت محترم اطلاعات و فرهنگ سپاسگزاریم که در هشتادمین سالروز وفات علامه کاتب یاد او را با برگزاری این محفل باشکوه گرامی داشت. این گرامی‌داشت، تکریم یک شخص نیست بلکه تکریم تلاش‌ها و رنج‌هایی است که در جهت ثبت تاریخ کشور به عمل آمده است. موسسه تحصیلات عالی کاتب مفتخر است که به نام نامی این بزرگ مرد علمی کشور مسمی‌ گردیده و امیدوار است که بتواند افرادی را به جامعه و کشور تحویل دهد که همچون او برای سربلندی و آبادانی کشور عزیز ما افغانستان، تلاش نمایند.
والسلام علیکم

اشتراک با دوستان: